We beschouwen onszelf het liefst als vredelievend, eerlijk en niet-egoïstisch. Als we dan iets doen wat in feite wel egoïstisch of immoreel is, ontstaat er een vervelend verschil tussen ons zelfbeeld en wat anderen waarnemen. Er ontstaat een oncomfortabele kloof tussen wat je doet en wat je wilt zijn.
Eén oplossing is om je zelfbeeld aan te passen: je bent blijkbaar niet zo eerlijk als je dacht. Een andere oplossing is een reden, een alibi, te verzinnen dat je vrijpleit van het knagend besef van egoïsme. Slachtofferschap is het ideale alibi. Zodra iemand iets uitgehaald heeft waar jij het slachtoffer van geworden bent, worden jouw acties een soort zelfverdediging of noodweer. Je hoeft geen verantwoording meer af te leggen over jouw misdraging. De ander is een dader geworden, zonder rechten.
Psychologische switch
Iemand die ‘iets slechts’ doet, zal dat in veel gevallen vergoelijken met een redenering waarin hij zelf geen dader is, maar slachtoffer. Hoe meer iemand zich slachtoffer voelt, hoe groter de kans dat hij dader wordt. Slachtofferschap is een psychologische switch waarmee je je verantwoordelijkheid en geweten kunt uitschakelen.
Dit principe is de ideale voedingsbodem voor radicale ideologieën. Politiek extremisme, of het nu links of rechts is, verdeelt maatschappij in daders en slachtoffers. Arbeiders zijn slachtoffers van de kapitalisten. Het volk is het slachtoffer van de elite. Erdogan en zijn aanhangers voelen zich slachtoffers van de Gülen beweging. Hitler voelde zich slachtoffer van een complot van joden. Rusland is het slachtoffer van het Westen volgens Poetin. Mannen zijn het slachtoffer van het feminisme. Zowel de Israëliërs als de Palestijnen beschouwen zich als slachtoffers en aan beide zijden leidt dat tot gruwelijk gedrag. Verantwoordelijkheidsbesef is opeens niet meer relevant als je slachtoffer bent. Je hebt automatisch recht op sympathie. De aantrekkingskracht van de underdog, het slachtoffer is bijna onbegrensd.
Victimisme
Het wordt tijd dat we dit mechanisme erkennen en herkennen en er een naam aan geven. Ik stel voor het victimisme te noemen. Victimisme is het uitschakelen van ethisch besef vanuit uit een gevoel van slachtofferschap. Dit slachtofferschap kan persoonlijk gevoeld worden, zoals bij vechtscheidingen, die uitgevochten worden over de rug van kinderen, of zelfs leiden tot femicide. Een stukgelopen relatie is voor sommigen zo pijnlijk dat het ‘slachtoffer’ soms alle proporties uit het oog verliest. Het kan ook een gevoel van (vermeend) collectief slachtofferschap zijn, waar een kwaadaardige groep mensen het op jouw groep heeft gemunt. Victimisme en complotdenken gaan hand in hand.
Ongeheeld slachtofferschap
Slachtoffers bestaan. Slachtoffers van oorlog en geweld, ze zijn er genoeg. Ook discriminatie, onderdrukking en andere vormen van onrecht maken slachtoffers. Het zou kwetsend zijn om deze mensen te verwijten dat ze zich slachtoffer voelen. Slachtoffers zijn beschadigd. Hun lijden moet erkend worden. Zij moeten verzorgd worden, zodat zij kunnen helen. Ik denk dat ongeheeld slachtofferschap een belangrijke oorzaak is van victimisme.
Het ironische is dat extremistische joden in Israël zich nu weer beroepen op hun slachtofferschap (zij trekken de “antisemitisme kaart” en wijzen de Palestijnen aan als collectieve daders), en dat maakt hen weer blind voor hun eigen daderschap: victimisme. En omgekeerd: Hamas wijzen de Israëliërs aan als de daders. Een vicieuze cirkel van slachtoffers die daders worden.
Doorbreken vicieuze cirkel
Denken in termen van collectief daderschap en slachtofferschap leidt onherroepelijk tot stereotypering en dehumanisering. Victimisme mobiliseert emotionele energie en onderdrukt de morele afwegingen. Het maakt de geesten rijp voor verbaal en fysiek geweld. Victimistisch gedrag benoemen kan hopelijk bijdragen aan een doorbreking van de vicieuze cirkel van slachtoffers die daders worden.
Foto demonstratie 31 juli 2025 tegen genocide in Gaza in Deventer, waaraan ik deelgenomen heb (c) Janiek Hoogerbrugge, bewerkt door mij. Oorspronkelijk tekst spandoek was: FREE PALESTINE
