Wie, zoals ik, geïnteresseerd is in de geschiedenis van coaching, kan niet om Gregory Bateson (1904-1980) heen. Hij was een zeer veelzijdig wetenschapper, antropoloog, systeemtheoreticus, psycholoog en sociaal wetenschapper. Bateson is bij velen bekend als één van de inspiratoren van het Neuro Linguïstisch Programmeren (NLP). Hij is de bedenker van het veelgebruikte model van de zes niveaus van denken, leren en veranderen: omgeving, gedrag, vaardigheden, overtuigingen, identiteit en missie.
Minder bekend zijn zijn theorieën over processen van polarisatie tussen sociale groepen. Zijn inzicht was dat er binnen een sociale groep een natuurlijke neiging bestaat om de verschillen met een andere groep steeds sterker te benadrukken. Dit helpt bij het versterken van de groepsidentiteit en daarmee de samenhang binnen de groep. Hetzelfde proces vindt ook bij de andere groep plaats. Hierdoor worden de tegenstellingen ogenschijnlijk steeds groter en onoverkomelijker en de standpunten steeds radicaler. Dit kan leiden tot grote verdeeldheid in de samenleving en uiteindelijk tot geweld tussen de partijen.
Geweld versterkt weer het gevoel van ‘anderszijn’. Want uiteraard is het geweld van de tegenpartij ‘extreem' en dat bevestigt het beeld van wezenlijk ‘anderszijn’ van die tegenpartij. Het eigen geweld is dus ook ‘onvermijdelijk’.
Voorbeelden zijn gemakkelijk te vinden, denk aan voetbalsupporters, maar deze dynamiek is natuurlijk ook zichtbaar tussen Israël en de Palestijnen.
Bateson noemde die processen ‘schismogenese’ wat je kunt vertalen als de ‘het creëren van verdeeldheid’. Hij beschreef ze in het kader van zijn antropologisch onderzoek in Nieuw Guinea. Daarin noemde hij ook ‘correctie-mechanismes’ om de sociale integratie weer te bevorderen en het uiteenvallen van de samenleving te voorkomen. Dat deed men bijvoorbeeld door een jaarlijks evenement te houden waarin de rollen opeens omgekeerd werden. (Misschien dat carnaval bij ons ook ooit die functie had.)
Schismogenese vindt niet alleen plaats tussen groepen. Bij individuen, in een relatie, kun je vergelijkbare dynamieken van polarisatie zien. In een relatie met veel ruzies komt het bijvoorbeeld vaak voor dat het gedrag van A de reactie van B uitlokt en die reactie van B is altijd de legitimatie voor de volgende stap van A in de escalatie. De partijen zitten gevangen in een destructieve dans, in een patroon. In relatietherapie is het de kunst om de partijen te laten inzien dat ze ‘slaaf’ zijn van een dynamiek. Ze moeten het patroon doorbreken. Daarvoor is erkenning en herkenning nodig van het patroon, oftewel bewustwording. Zolang je het gedrag van de tegenpartij als enige oorzaak aanwijst en je eigen rol ontkent, kom je niet uit dit patroon.
Wat moet je verder met dit inzicht? Ik heb niet de illusie dat dit een volslagen nieuwe invalshoek is voor het tragedie in Israël en de Gazastrook. Er zijn natuurlijk genoeg mensen, Palestijnen en Israëliërs, die dit patroon (h)erkennen. Maar ik realiseer me wel dat extreme groepen baat hebben bij elkaars standpunten en acties: Hamas heeft baat bij een extreme reactie van Israël. En de extremisten in de Israëlische politiek hebben baat bij de aanval van Hamas. Bewustzijn over dit patroon miste ik soms in de reacties in de Nederlandse politiek en pers. En het inzicht in schismogenese helpt mij om me teweer te stellen tegen de maalstromen van woede, verdriet en wraakzucht. Die hebben een zekere aantrekkingskracht maar uiteindelijk versterken ze zichzelf. Daarmee laten ze menselijkheid en vrede steeds verder uit het zicht verdwijnen.
Comments are closed!